Ticaret Bakanı Ömer Bolat: E-Ticaret İçin Adil ve Sürdürülebilir Bir Zemin Oluşturuldu
Ticaret Bakanlığı 2024 E-Ticaretin Görünümü Raporunu Yayımladı. Açılış konuşmasını yapan Ticaret Bakanı Ömer Bolat, e-ticaret sektöründe adil, dengeli ve sürdürülebilir bir yapı oluşturmak amacıyla önemli yasal adımlar atıldığını açıkladı. Avrupa Birliği mevzuatına paralel yürütülen çalışmalarla birlikte, 2022 yılında pazaryerleri arasında çok aktörlü bir rekabet yapısının tesis edildiğini belirtti.
Bakan Bolat, pazaryerleri ile satıcılar arasındaki ilişkilerin yasal çerçeveye oturtulduğunu, 2024 yılı sonbaharında yürürlüğe giren ilave düzenlemelerle birlikte pazaryerlerinin ihracata yönlendirilmesinin sağlandığını ifade etti. Bu düzenlemelerin temel hedefinin, e-ihracat yoluyla dış pazarlarda rekabet gücünü artırmak ve ülke içi satış hacmini büyütmek olduğunu vurgulayan Bolat, bu dönüşümle birlikte yüzbinlerce kişiye yeni istihdam alanı oluşturulduğunu dile getirdi.
Bolat, Bakanlık bünyesinde faaliyet gösteren Elektronik Ticaret Bilgi Sistemi (ETBİS) hakkında da bilgi verdi. ETBİS’in sektördeki tüm dijital ticaret uygulamalarını ve işlemlerini kayıt altına aldığını belirten Bolat, sistemin elektronik ticaretin envanterini çıkaran ve veri merkezi işlevi gören bir yapı haline geldiğini söyledi. Ayrıca, 2023 yılı itibarıyla sistemin altyapısının modernize edildiğini ve kayıt-bildirim süreçlerinin daha kullanıcı dostu hale getirildiğini belirtti.
eTicaret.gov.tr platformu üzerinden 2019’dan bu yana düzenli olarak yayımlanan verilerin, sektörün sağlıklı gelişimi açısından kritik olduğunun altını çizen Bolat, kamuoyuyla bu yıl ilk kez paylaşılan yıllık sektör raporunun da bundan böyle her yıl geleneksel olarak yayımlanacağını açıkladı.
Bakan Bolat, e-ihracatın toplam ihracat içindeki payının %2,9’a ulaştığını ve bunun yaklaşık 8 milyar dolarlık bir hacme denk geldiğini belirterek, 2030 yılına kadar bu oranın %10’a çıkarılmasının hedeflendiğini söyledi. Ayrıca, haksız rekabete yol açan pazaryerlerine karşı yerli e-ihracat platformlarının desteklendiğini ifade etti.
E-ticaret hacmi 2024 yılında bir önceki yıla göre %61,7 büyüdü
Türkiye’de e-ticaret sektörü 2024 yılında son 5 yılda olduğu gibi istikrarlı bir şekilde büyüyerek. E-ticaret hacmi 2024 yılında bir önceki yıla göre 2019-2024 yılları arasında genel e-ticaret hacminin yıllık bileşik büyüme oranı 3 trilyon TL’ye, işlem sayısı 5,91 milyar adede ulaştı. Perakende e-ticaret işlem sayısı ise bir önceki yıla göre %10,1 artış göstererek 1,85 milyar adet olarak gerçekleşmiş.
ABD doları bazında bakıldığında ise e-ticaret hacmi bir önceki yıla göre %15 düzeyinde artış göstererek 77,89 milyar ABD dolarından 89,58 milyar dolara yükselmiştir.
2024 yılında e-ticaret sektöründe gerçekleştirilen işlemlerde ortalama sepet tutarı 508 TL olurken,
perakende e-ticaret özelinde ortalama sepet tutarı 875 TL’dir.
Bu değerler, e-ticaretteki büyümenin sürekliliğini yansıtmakta ve dijitalleşmenin sektöre etkisini
açıkça ortaya koymaktadır. 2019 yılından itibaren düzenli bir büyüme gösteren e-ticaret sektörü, dijitalleşmenin hız kazandığı son yıllarda güçlenmeye devam etmektedir.
Grafik 1, 2019 ile 2024 yılları arasında Türkiye’deki genel ve perakende e-ticaret hacminin yıllık değişimini
göstermektedir. Genel e-ticaret hacmi, 2024 yılında %61,7 oranında artarak 3 trilyon TL’ye ulaşmıştır. Perakende e-ticaret hacmi ise 2024 yılında bir önceki yıla göre %63,7 artarak 1,619 trilyon TL’ye ulaşmıştır.
Grafik 2, 2019 ile 2024 yılları arasında Türkiye’deki genel ve perakende e-ticaret işlem sayılarını yıllar itibarıyla göstermektedir. Genel e-ticaret işlem sayısı 2024 yılında 5,91 milyar adede ulaşmıştır. Perakende
e-ticaret işlem sayısı ise 2024 yılında bir önceki yıla göre %10,1 artarak 1,85 milyar adede ulaşmıştır.
2019-2024 döneminde genel e-ticaret işlem sayıları yıllık bileşik büyüme oranı açısından %34,15’lik bir
artış gösterirken, perakende e-ticaret işlem sayılarındaki yıllık bileşik büyüme oranı da benzer şekilde
%37,23 seviyesinde gerçekleşmiştir.
Grafik 3, 2019 ile 2024 yılları arasında Türkiye’deki genel e-ticaret hacminin ABD doları bazında yıllık değişimini göstermektedir.
2019 yılında 23,94 milyar ABD doları olan e-ticaret hacmi, her yıl istikrarlı bir şekilde artarak 2023 yılında
77,89 milyar ABD dolarına, 2024 yılında ise %15’lik bir büyüme ile 89,58 milyar ABD dolarına ulaşmıştır.
Bu çerçevede, dolar bazında e-ticaret hacminin 2019-2024 yılları arasında yıllık bileşik büyüme oranı
%30,2 olarak gerçekleşmiştir.
Grafik 4 incelendiğinde, 2024 yılında yurt içinde gerçekleşen e-ticaret hacminin, Türkiye İstatistik Kurumu
(TÜİK) tarafından 43 trilyon 410 milyar 514 milyon TL olarak açıklanan gayri safi yurt içi hasıla (GSYH)
içindeki payının %6,5 olduğu görülmektedir.
- Raporda ABD doları cinsinden yer alan tüm hesaplamalar yapılırken ilgili dönemlere ait aylık ortalama döviz kuru kullanılmıştır.
E-ticaretin genel ticaret içindeki payı, 2024 yılı genelinde %19,1 olarak gerçekleşmiştir. Aylık bazda incelendiğinde ise oranlarda değişiklikler gözlemlenmiştir. E-ticaretin genel ticaret içindeki payı ilk çeyrekte
yüksek, ikinci ve üçüncü çeyrekte durağan, son çeyrekte ise kampanyaların etkisiyle tekrar yükselen
ancak yılın son ayında düşen bir seyir izlemiştir.
- E-ticaret hacminin genel ticaret hacmine oranı genel ticarete ilişkin NACE bazında reel tutarlar üzerinden elde edilmiştir. Bu hesaplama
yapılırken genel ticarete ilişkin e-ticaretin konusuna giren NACE kodlarında yer alan tutarlar dikkate alınmıştır.
2024 yılı itibarıyla pazar yerleri üzerinden gerçekleşen e-ticaret harcamalarının %58’i kadın kullanıcılar tarafından yapılmıştır. Erkek kullanıcılar ise %42’lik bir paya sahiptir. Bu dağılım, kadınların dijital perakende ekosistemindeki belirgin etkinliğini göstermektedir. Özellikle giyim, kişisel bakım, kozmetik, ev dekorasyonu gibi kadın kullanıcıların daha yoğun ilgi gösterdiği kategorilerdeki alışveriş sıklığı, bu oransal üstünlüğün temel nedenlerinden biri olarak öne çıkmaktadır.
2024 yılı verilerine göre, e-ticaret harcamalarının yaş grubu ve cinsiyete göre dağılımında hem kadın hem erkek kullanıcılar açısından en yüksek oranlar 25-34 yaş aralığında görülmektedir. Bu yaş grubunda kadın kullanıcı oranı yaklaşık %24 ile en yüksek düzeye çıkarken erkek kullanıcı oranı da yaklaşık %20 ile belirgin bir yoğunluk göstermektedir. 25-44 yaş aralığı her iki cinsiyet için toplam harcamanın en yoğunlaştığı dönemdir. 35-39 yaş aralığında her iki cinsiyetin de harcamaları azalmaya başlamaktadır. Aynı yaş grubu ve sonrasında erkek kullanıcıların harcamaları, kadın kullanıcı harcamalarından daha yüksektir. 50 yaş ve üzeri yaş gruplarının harcamalarının, toplam harcamalar içindeki oranı belirgin şekilde düşmekte; 65 yaş ve üzeri gruplarda ise %2’nin altına inmektedir. Genel olarak bakıldığında, kadın kullanıcıların 20-34 yaş aralığında erkek kullanıcıların üzerinde bir harcama oranına sahip olduğu, ancak 35 yaş ve üzerindeki gruplarda bu farkın azaldığı ve erkek kullanıcıların kadın kullanıcılara göre harcama oranının daha yüksek olduğu görülmektedir. 60 yaş ve üzeri gruplarda ise cinsiyetler arasındaki harcama oranı farkı oldukça azalmaktadır.
2024 yılı verilerine göre, e-ticaret harcamalarının sektörel bazda cinsiyete göre dağılımı farklılıklar göstermektedir. Giyim, ayakkabı ve aksesuar, medikal, kişisel bakım ve kozmetik ile evcil hayvan ürünleri sektörlerinde kadın kullanıcıların harcamaları, erkeklere göre belirgin şekilde daha fazladır. Elektronik, havayolları ile seyahat, taşımacılık ve depolama sektörlerinde ise erkek kullanıcıların harcamaları kadınlardan yüksektir. Bu veriler, e-ticaret harcamalarının cinsiyete göre sektör bazlı olarak değiştiğini ve bazı sektörlerde belirgin bir kullanıcı eğilimi oluştuğunu göstermektedir.
2024 yılı verilerine göre, e-ticaret harcamalarının yaş gruplarına göre sektörel dağılımı incelendiğinde bazı sektörlerin belirli yaş gruplarında daha yoğun tercih edildiği görülmektedir. 20-44 yaş aralığındaki kullanıcılar ağırlıklı olarak giyim, ayakkabı ve aksesuar sektöründe harcama yapmaktadır. Özellikle 20-34 yaş aralığında bu sektör açık ara öne çıkmaktadır. Bu yaş grubunu takip eden 35-44 yaş aralığında giyim harcamaları yüksek seyretmekle birlikte ev, bahçe, mobilya ve dekorasyon ile elektronik sektörlerinin payı artmaktadır. 45-64 yaş aralığında ev, bahçe, mobilya ve dekorasyon sektörü dikkat çekmektedir. 50 yaş ve üzeri gruplarda havayolları sektörüne dönük harcamalar artmaktadır. Ayrıca yemek sektörünün toplam harcamalar içindeki oranının yaş grupları yükseldikçe azaldığı görülmektedir.
Grafik 10 incelendiğinde 2024 yılında giyim, ayakkabı ve aksesuar sektörünün 301 milyar TL ile ilk sırada
yer aldığı görülmektedir. Bu sektörü sırasıyla havayolları, seyahat, taşımacılık ve depolama ile elektronik
sektörleri izlemektedir.
Sektörel bazda e-ticaret hacminin ilgili sektörün genel ticaret hacmine oranı, bazı sektörlerde e-ticaretin genel ticarete oranı olan %19,1’in üzerinde performans gösterirken, bazı sektörlerde geleneksel ticaretin hakimiyetinin sürdüğü görülmektedir.
Elektronik sektöründe e-ticaretin genel ticaret içindeki payı yıl genelinde ortalama %28,3 olarak gerçekleşmiştir. Kasım ayında bu oran %38’e çıkarak zirve yapmıştır. Aralık ayında ise sert bir düşüş (%24,9) gözlemlenmiştir. Genel olarak yıl boyunca dalgalı bir seyir izlenmiş olup talebin dönemsel kampanyalarla tetiklendiği değerlendirilmektedir
Gıda ve süpermarket sektöründe e-ticaretin genel ticarete oranı %4,3 ile sınırlı
kalmıştır. Tüm yıl boyunca istikrarlı bir grafik çizen sektör, mevsimsel etkilerden görece az etkilenmiştir. Geleneksel alışveriş alışkanlıklarının güçlü olduğu bu sektörde, dijitalleşme oranının daha düşük seyretmesi potansiyelin varlığını da ortaya koymaktadır.
Giyim, ayakkabı ve aksesuar sektöründe e-ticaretin genel ticarete oranının yıllık ortalaması %22,1 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu oran Kasım ayında %30,2’ye çıkarak zirve yapmıştır. Özellikle sezon sonu kampanyaları ve indirim dönemleri bu artışı desteklemiştir. Nisan ayında %18 ile en düşük seviyeyi gören sektör, yılın ikinci yarısında toparlanarak Kasım ayı sonuna kadar yükseliş göstermiştir.
Elektronik ticaretin genel ticaret içindeki payı incelendiğinde en yüksek e-ticaret payına sahip sektörlerden biri olan kitap ve dergi sektöründe bu oran %53’tür. Sektörde e-ticaretin payı Mart ve Kasım aylarında %65’in üstüne çıkmıştır. Yaz aylarında ise dikkat çekici bir düşüş görülmüştür (%36,4-Ağustos). Bu durum tatil döneminde talebin azalmasına bağlanabilir. Sektör, elektronik ticaret alışverişine en yatkın sektörlerden biri konumundadır.
Bu sektörde Kasım ayında kayda değer bir artış yaşanmış ve oran %63,2’ye ulaşmıştır. Bu sıçrama, kampanyaların yanı sıra yıl sonu araç ve parça alımlarına (kış lastiği vb.) yönelik yoğunlaşan tüketici talebine işaret etmektedir. Diğer aylarda ise %13,5 ile %27,3 arasında dalgalı ama görece düşük oranlar görülmüştür.
Spor ve outdoor ürünlerinde, e-ticaretin genel ticarete oranı yıl genelinde ortalama %30,5 ile oldukça yüksek bir düzeydedir. Sektör, Kasım ayında %42,6 ile zirve yapmış, Aralık ayında ise %35,7 ile yılı tamamlamıştır. Yaz döneminde (%26,1-Ağustos) talepte nispi bir düşüş gözlemlense de yıl genelinde güçlü bir performans göstermiştir.
Yemek sektöründe e-ticaretin genel ticarete oranı %10,9’dur. Bu alanda yıl boyunca görece stabil bir seyir izlenmiş olup %10 ile %12 arasında dar bir bantta değişim gözlemlenmiştir. En yüksek oran Ocak ayında (%12), en düşük oran ise Temmuz ve Ağustos aylarında (%10,3) kaydedilmiştir. Bu durum mevsimsel alışveriş tercihlerine işaret etmektedir.
Grafik 20’de e-ticaret faaliyetinde bulunan kayıtlı işletmelerin yıllara göre sayıları görülmektedir. 2024 yılında Türkiye genelinde 600.800 işletme e-ticaret faaliyeti göstermiştir.
Grafik 31, Türkiye’deki reel e-ticaret hacminin aylara göre eğilimini göstermektedir. Grafikten de görülebileceği gibi genel e-ticaret hacmi 2019 yılından itibaren sürekli bir artış trendi sergilemektedir.
Yukarıdaki tabloda il bazında e-ticarete uyum endeksi oluşturulmuştur. E-ticarete uyum endeksi, Türkiye’deki illerin e-ticarete uyum düzeyini ölçmek amacıyla dört temel değişkenin ağırlıklı ortalaması kullanılarak hesaplanmıştır. Bu endekste yer alan kriterler, il bazında olacak şekilde; satışların alışları karşılama oranı, e-GSYH, işletme başına düşen e-ticaret hacmi ve e-ticaret işletme sayısının toplam işletme sayısına olan oranından oluşmaktadır. Endeks skorlarına göre en yüksek skor alan ve dolayısıyla e-ticarete uyumu en yüksek olan ilk 5 il sırasıyla İstanbul, Kayseri, İzmir, Kocaeli ve Çorum iken en düşük skora sahip 5 il ise sırasıyla Hakkari, Tunceli, Bitlis, Ardahan ve Muş illeridir.
